تعريف
شپش يك انگل خارجي است و قدمت آلودگي ان به دوران قبل از تاريخ بر ميگردد. اين انگل در اغلب كشورهاي جهان از جمله كشورهاي برزيل، كانادا، انگليس، فرانسه، هندوستان و ساير مناطق شايع ميباشد. از دهه 1990 به بعد در ايالات متحده آمريكا سالانه 12 – 6 ميليون مورد ابتلا ديده شده است.
ابتلا به شپش در سنين مدرسه شايع ميباشد و آگاهي از علائم و نشانههاي آن در سنين مدرسه راهي موثر در جهت كنترل آلودگي است. شپش از خون انسان تغذيه مينمايد. بزاق شپش حاوي مواد ضد انعقادي است كه از لخته شدن خون جلوگيري كرده و خارش شديدي را موجب ميشود. شپش قادر به پريدن و جهيدن نيست و حركت لغزشي دارد. طول عمر متوسط شپش ماده 30 روز و رنگ آن بين خاكستري تا قرمز متغير است. تخمهاي شپش ماده بنام رشك كوچك و سفيد رنگ بوده و قدرت چسبندگي به ساقه مو را دارد.
شپش به دنبال تماس نزديك بين فردي يا هنگامي كه افراد خانواده در فصول سرد و براي تامين گرما لباس بيشتري ميپوشند شايع ميباشد. شپش محدود به جامعه يا طبقه خاصي نيست و تمامي طبقات را مبتلا ميكند. دخترها بيشتراز پسرها به شپش سر مبتلا ميشوند كه علت آن تماس سر به سر بيشتر در اين جنس ميباشد. شپش در آب زنده نميماند زيرااز طريق سوراخهاي كوچكي كه در اطراف بدنش بنام اسپيراكل دارد تنفس ميكند بهمين دليل در مناطقي مثل استخر قادر به فعاليت نيست و از طريق شنا و استخر منتقل نميشود.
آشنايي والدين ميتواند در پيشگيري از اين آلودگي كمك كننده باشد. اما درك مطالب، تحت الشعاع عوامل مختلفي از جمله سطح تحصيلات و مهارتهاي ارتباطي والدين قرار ميگيرد.
بايستي نحوه پيشگيري از آلودگي به شپش سر براي معلمين و كاركنان در مدارس، آموزش داده شود. اين آموزشها ميتواند شامل موارد زير باشد:
- نحوه تشخيص و درمان شپش سر.
- روشهاي جديد درخصوص مواجهه با شپش سر.
- اجراي سياستهاي منطقهاي و روشهاي علمي براي مديريت مناسب در برنامه مبارزه با شپش سر.
- به كارگيري سياستها و قوانين مربوط به ارزشها و حقوق شخصي دانشآموز و خانواده آنان ميتوان با گرفتن اطلاعات از والدين، كاركنان سطوح اوليه بهداشتي و مربيان بهداشت در مدرسهها شيوه پيشگيري و مبارزه با پديكولوزيس را طراحي و ارائه نمود.
براي دستيابي به اين امر (آموزش صحيح و اطلاعرساني)، لازم است نكاتي را بررسي كرد ازجمله:
1- شيوههاي غربالگري.
2- حساس سازي والدين و اوليا مدرسه.
3- سياست جداسازي .
4- سياست بازگشت مجدد دانشآموز به مدرسه.
سياستهاي ثبت شده و مدون و يكسان ميتواند از پيشرفت پديكولوزيس پيشگيري نمايد. اطلاعات در زمينه پيشگيري و درمان شپش سر ميتواند در محتواهاي آموزشي بهداشتي در مدارس نيز گنجانيده شود.
برنامه آموزشي بايد مبتني بر مدرسه، جامعه و خانواده باشد.
شپش منحصر به هيچ طبقه خاصي نيست و تمام اقشار را مبتلا ميكند
اگر كودك شما مبتلا به شپش شد بدانيد كه بدترين اتفاق عالم براي او رخ نداده است و مهمترين نكته آن است كه در اين خصوص والدين ترس بخود راه ندهند. البته شپش اگر براي مدتي بدون درمان بماند ميتواند مشكلاتي براي سلامتي فرد و ديگران ايجاد كند. بزرگترين مشكل ايجاد حس مشمئز كنندهاي است كه در دوستان و اطرافيان فرد مبتلا بوجود آمده و به مختل شدن روابط بين فردي ميانجامد.
ابتلا به شپش يكي از بيماريهاي شايع در همه سنين بويژه در سنين مدرسه ميباشد.
شپش تن علاوه بر ناراحتيهايي كه در اثر گزش ايجاد ميكند، ناقل بيماري تيفوس و تب راجعه نيز ميباشد اما شپش سر هيچگونه بيماريي را منتقل نميكند.
بنابراين آگاهي از علائم و نشانههاي اين بيماري در مدارس، گامي مثبت در جهت كنترل بيماري محسوب ميشود.
مشخصات كلي شپش:
حشرهاي كوچك، بدون بال و خونخوار است كه انگل خارجي بدن انسان بوده و ميتواند تن، سر و عانه را آلوده كند. بنابراين سه نوع شپش وجود دارد:
1- شپش سر
2- شپش بدن
3- شپش عانه
تخم شپش، رشك نام دارد و بيضي شكل و سفيدرنگ و به اندازه ته سنجاق ميباشد و به مو و درز لباس ميچسبد.
محل زندگي :
شپش سر در لابلاي موهاي سر زندگي ميكند و اين مناطق (عقب سر و نيز قسمت پشت گوش) را مورد گزش قرار ميدهد.
شپشس بدن، در مسير درزهاي داخلي و چينهاي لباسها زندگي ميكند.
شپش عانه در محل عانه است و احتمالاً در ساير نقاط بدن ممكن است مشاهده شود.
علائم:
علائم ابتلا به شپش سر
خارش مداوم پشت سر و گردن كه ناشي از واكنش حساسيتي نسبت به بزاق شپش ميباشد كه در حين خون خوردن از بدن انسان به پوست وارد ميشود.
اغلب اوقات وجود شپش سر ممكن است بدون علامت باشد و فقط به طور تصادفي توسط والدين، معلمين يا پرستاران مدرسه تشخيص داده شود.
البته بايد توجه داشت كه عفونت جديد شپش سر هميشه سبب خارش سر نميشود.
شپش ممكن است انسانها را در هر سني و با هر جنسيتي مبتلا كند اما تاثيرات آن بر وضعيت تحصيلي و حالات عاطفي دانشآموز بارز است.
شپش سر عمدتا در نواحي پشت گوش و پس سر زندگي كرده و تخمگذاري ميكند. در هنگام بيماريابي دقت به اين نكته كمك كننده است.
وجود غدد لنفاوي متورم و دردناك در نواحي پس سر و پشت گوش يكي از علائم مهم بيماري است.
تشخيص افتراقي:
بعضي اوقات پوستههاي سفيد ريز مثل شوره در مو ممكن است باتخم شپش اشتباه شوند.
اما بايد توجه داشت كه تخمهاي شپش به سختي كنده مي شوند چون به قسمت ساقه ميچسبند در حاليكه شوره سر يا ساير پوستهها براحتي با برس برداشته ميشوند.
والدين بايستي بدنبال رشكهايي كه متصل به موها نيز ميباشند بگردند. البته راه تشخيص قطعي با والدين نميباشد بلكه در صورت مشكوك شدن بايد پزشك يا پرسنل بهداشتي آن را تاييد نمايند زيرا آنها راحتتر ميتوانند اگزما، حساسيت يا ساير بيماريهاي پوستي را از شپش تشخيص دهند.
براساس اطلاعات به دست آمده از والدين، گروه پزشكي و مربيان بهداشت ميتوان سياست واحدي را براي مبارزه با شپش سر پيگيري نمود.
2- علائم ابتلا به شپش بدن:
الف) خارش شديد.
ب) ضخيم شدن پوست.
3- علائم ابتلا به شپش عانه:
الف) خارش غيرقابل تحمل در ناحيه عانه.
ب) لكههاي آبي رنگ.
راههاي انتقال:
1- از طريق تماس مستقيم افراد سالم با افراد آلوده.
2- از طريق تماس غيرمستقيم بصورت استفاده از وسايل شخصي آلوده (لباسها، پتو، ملحفه، شانه، برس، حوله، كلاه، روسري و ....)
روش هاي غربالگري:
غربالگري دسته جمعي معمولاً توصيه نمي شود.
معمولاً در بيماريابي جمعي در مدارس وحشت و ترس در بين دانشآموزان پيش ميآيد. با يافتن دانشآموز يا فرد مبتلا بايد وي را به اولين مركز بهداشتي درماني يا مربي مدرسه ارجاع داد. زماني كه سر كودكي را از نظر شپش بررسي ميكنيد بايد از علائم خارش و مانند آن آگاه باشد. پشت گوشها و گردن و فرق سر را از نظر وجود تخم شپش چك نماييد. يكي ازتشخيصهاي افتراقي شپش سر وجود شوره سر ميباشد.
بعضي اوقات پوستههاي سفيد ريز مثل شوره در مو ممكن است با تخم شپش اشتباه شوند. اما بايد توجه داشت كه تخمهاي شپش به سختي كنده ميشوند چون به قسمت ساقه ميچسبند در حاليكه شوره سر يا ساير پوستهها براحتي با برس برداشته ميشوند.
از نظر جداسازي دانشآموزان نظرات مختلفي وجود دارد. معمولاً با شروع درمان به شرط رعايت نكات مورد نظر (مثل عدم استفاده از وسايل شخصي يكديگر و مراقبت ويژه تا دو هفته) دانش آموز ميتواند به مدرسه برود. اما امكان تكرار درمان بعد از 10-8 روز وجود دارد.
درمان:
پاكسازي محيط خانه همزمان با درمان فرد بايد صورت پذيرد (شپش سر معمولا در خارج از سر ميزبان بيش از يك روز زنده نميماند) موارد زير نيز توصيه ميشوند:
1- شستن لباسهايي كه اخيرا استفاده شده و حوله، ملافه و مانند آن در آب جوش، لباس يا پارچه بايد حدود 20-10 دقيقه در آب داغ بماند.
2- فرشها، موكت و روكش ماشين با جاروبرقي پاك شود.
3- عروسك يا اسباب بازي كه كودك با آن ميخوابد به شيوه بالا شستشو شود.
4- اگر بعضي اجسام قابل شستشو نيستند بايد به مدت دو هفته در كيسه پلاستيكي با درب بسته نگهداري شوند.
5- شانه سر، برس، گل سر و ساير اشياء همگي با آب داغ بايد شسته شوند.
6- درمان كاملاً با نظر پزشك انجام پذيرد و 10-8 روز بعد از درمان دانش آموز مجدداً بايد معاينه شود تا در صورت وجود آلودگي فعال درمان تغيير يا تكرار شود.
7- استفاده از حشرهكشها توصيه نميشود.
با توجه به موارد ذكر شده آگاهي از فرايند زير براي بررسي بيماري مفيد ميباشد.
بطور كلي والدين بايد در خصوص موارد زير آموزش داده شوند:
- حقايق وهرآنچه در مورد شپش سر وجود دارد.
- استفاده بجا و آگاهانه از داروهاي قابل استفاده در اين مورد.
- استفاده از شانههاي دندانه ريز.
- آموزش نحوه بيماريابي در ساير افراد خانواده.
- اهميت برقراري دوره جداسازي و بازگشت به موقع دانشآموز به مدرسه.
عوارض ابتلا به شپش :
1- خارش شديد در سطح بدن بدليل تلقيح ماده بزاقي به پوست فرد مبتلا.
2- عفونت ثانويه مثل زرد زخم كه در اثر خاراندن شديد پوست رخ ميدهد.
3- عوارض ديگر:
- خستگي عمومي
- افسردگي و پريشاني رواني و بيخوابي.
- ضايعات پوستي بصورت بثورات ريز قرمز رنگ.
راههاي پيشگيري:
1- آموزش به مردم در مورد شستشوي البسه و ملحفه در آب جوش به مدت 30 دقيقه و يا استفاده از ماشين لباسشويي خشك كن و اتو كردن درزهاي لباس براي از بين بردن شپش و رشك.
2- رعايت بهداشت فردي (بخصوص استحمام مرتب).
3- شانه كردن روزانه مو سر.
4- تميز كردن همه روزه برس و شانه.
5- شستشو منظم لباسها، روسري، كلاه و ...
6- عدم استفاده از شانه، برس، كلاه و شال گردن ديگران.
7- پرهيز از تماس با اشياء و لباسهاي فرد آلوده.
8- كنترل روزانه موي سر و باز ديد بدن ( درصورت لزوم) دانش آموزان در مدرسه و ورزشگاهها.
9- گزارش موارد آلوده مشاهده شده به نزديكترين واحد بهداشتي درماني (خانه بهداشت، پايگاه بهداشتي مراكز بهداشتي درماني شهري و روستايي).
راههاي مبارزه:
1- درمان مناسب فرد وساير افراد خانواده (در صورت آگاهي) بطور همزمان طبق دستورهاي مراكز بهداشتي درماني
2- اتوكردن لباسها (بخصوص درزهاي لباس).
3- جوشاندن كليه وسايل شخصي فرد آلوده (حوله، ملحفه، لباسهاي زير و رو و ...) در آب جوش به مدت حداقل نيم ساعت.
4- شستشوي منظم و يا پودر پاشي وسائل خواب و ساير وسايلي كه قابل شستشو نبوده يا شستشوي آنها مشكل ميباشد.
5- استفاده از داروهاي ضد شپش (ازجمله شامپو و لوسيون گاما بنزن، شامپو و لوسيون پرمترين در صورت دسترسي و طبق دستور پزشك).
طريقه مصرف شامپو پرمترين:
ابتدا بايد موها رابا يك شامپوي ديگر به خوبي بشوييد و سپس موها را بخوبي آب كشيده و خشك نماييد. آنگاه مقدار كافي از شامپو پرمترين رابكار ببريد تا تمام موها و پوست سر به خوبي به شامپو آغشته شود واجازه دهيد ده دقيقه در هما حالت باقي بماند سپس موها را شسته و بخوبي آب بكشيد.
عوارض جانبي:
احساس سوزش، گزش، خارش، اريتم و راش ممكن است مشاهده شود.
مصرف در كودكان:
براي كودكان زير دوسال بيخطر بودن مصرف دارو هنوز ثابت نشده است.
درچه مواردي موي سر دانشآموز بايد بررسي شود؟
1- وقتي يك مورد شپش در كلاس كشف شد تمام دانشآموزان همان كلاس بايد بررسي شوند.
2- برادران وخواهران و اولياء دانش آموزان مبتلا نيز بايد مورد بررسي قرار گيرند.
3- موارد جديد بايد فورا درمان شوند.
4- وقتي بيش از سه كلاس يك مدرسه درگير باشند تمام كلاسهاي مدرسه بايد از نظر شپش غربالگري شوند.
5- مشاهده موي سر بايد زير نور كافي صورت پذيرد.
6- موهاي سر ساير اعضاي خانواده بايد تا 10 روز، از نظر ابتلا به شپش مورد بررسي روزانه قرار گيرد.
در مبارزه با شپش، فرد آلوده و كليه اعضاء خانواده و ساير افرادي كه با او درتماس نزديك ميباشند، بايد نكات بهداشتي را رعايت كنند.
راهنماي پيشگيري و درمان شپش سر (براي دانش آموزان)
چگونه به شپش سر مبتلا ميشويم؟
ابتلا به شپش سر در تمام جوامع ديده ميشود و قدمت آلودگي آن به دوران قبل ازتاريخ برميگردد. شپش يك انگل خارجي است و ابتلا به آن در سنين مدرسه شايع است. از دهه 1990 به بعد در ايالات متحده امريكا سالانه 12 – 6 ميليون مورد ابتلا ديده شده است. همچنين در كشورهاي برزيل، كانادا، انگليس، فرانسه، هندوستان و ساير مناطق نيز شايع ميباشد به عبارتي ديگر ابتلا به شپش سر ارتباطي با وضعيت اقتصادي نداشته در تمام طبقات اجتماع ممكن است رخ دهد. اين حشره به دنبال تماسهاي نزديك بين فردي يا هنگامي كه افراد خانواده در فصول سرد براي تامين گرما لباس بيشتري ميپوشند و يا در مكانهايي كه بصورت دسته جمعي زندگي ميكنند از شخص به شخص ديگر انتقال مييابد. به عبارت ديگر ازدحام جمعيت باعث ميشود كه شپش بتواند از سري به سري ديگر برود و از آنجايي كه تماس نزديك در بچهها امري شايع است. ابتلا به شپش سر بيشتر در اين گروه سني اتفاق ميافتد. هرچند هركس در هر شرايط آب و هوايي ممكن است مبتلا شود.
طول مو، جنس، سن و رنگ مو تأثيري در انتقال شپش نداشته، شامپو كردن معمولي باعث از بين رفتن يا پيشگيري از آن نميشود و شستشو با سركه هم تأثيري ندارد. تراشيدن موها اگرچه مؤثر است اما راه حل مناسبي به شمار نيامده كاملاً غير ضروري است. به هر حال شپش سر از طريق موهاي سر فرد ديگري به شما يا خانواده شما منتقل شده و شكستن زنجيره انتقال تنها با درما موثر و بررسي تمامي موارد تماس ميسر ميشود.
چگونه به وجود شپش سر مشكوك ميشويم؟
شپش پوست سر را ميگزد و بزاق و ترشحاتش محرك بوده و باعث خارش قابل توجه ميشود به دنبال خاراندن پوست، عوارض گوناگوني مانند زرد زخم ايجاد ميگردد. تقريباً همه افراد با اطلاع يافتن از وجود شپش سر در نزديكان خود، ناگهان دچار احساس خارش سر ميشوند. بنابراين طبيعي است كه صرفاً وجود خارش كافي نبوده، لازمست كه معاينه و بررسي دقيقتري انجام شود. شپش سر اغلب با چسبيدن به قاعده مو خود را از چشمان شما مخفي ميكند.
ضمن آنكه از نور و گرما هم گريزان بوده، غالباً دور ازتاج سر قرار ميگيرد لذا بيشتر مشاهده رشكها چسبيده به موي سر است كه شك به بيماري را بر ميانگيزد. لازم است به والدين يادآوري شود كه خيلي از اوقات، مراقبين بهداشت مدرسه، آنها رااز وجود شپش در دانشآموزان مطلع ميكنند. لازم است در اين مورد كاملاً همكاري نمايند.
چگونه مطمئن شويم كه رشك را يافتهايم؟
بسيار مهم است كه رشك را از شوره سر و ساير حالات مشابه افتراق دهيم. بعضي اوقات پوستههاي سفيد ريز مثل شوره در مو ممكن است با تخم شپش اشتباه گرفته شوند، اما بايد توجه داشت كه تخمهاي شپش به قسمت ساقه مو چسبيده و به سختي كنده ميشود، در حالي كه شوره سر در واقع پوست مرده است كه به راحتي از مو جدا ميشود گاهي اوقات بقاياي اسپري مو هم ممكن است با رشك اشتباه شوند. والدين بايستي به دنبال رشكهايي كه متصل به موها نيز ميباشند، بگردند. البته راه تشخيص قطعي با والدين نميباشد بلكه در صورت مشكوك شدن بايد پزشك يا پرسنل بهداشتي آن را تاييد نمايند زيرا آنها راحتتر ميتوانند اگزما، حساسيت يا ساير بيماريهاي پوستي را از شپش تشخيص دهند.
براي تشخيص رشك توجه به نكات زير ضروري است:
- رشكها هميشه تخم مرغي شكل بوده و به مو در نزديكي پوست سر چسبيدهاند.
- رشكها در گيجگاهها، بالاي گوشها و پشت گردن ديده ميشوند.
- براي جداكردن رشكها از مو استفاده از ناخنها يا برس ضروري بوده به راحتي جدا نميشوند.
- به هرحال براي پيدا كردن تخم شپش ميبايست با حوصله تمام از گيجگاه به طرف مقابل، منطقه به منطقه مو را گشت و بهتر است اين كار زير نور مناسب انجام شده و البته استفاده از يك ذره بين هم ميتواند كمك كننده باشد. ضمناً اين دقت را هم بايد معطوف داشت كه نزديكي زياد سر به فرد مورد معاينه، ميتواند باعث منتقل شدن شپش به سر فرد معاينه كننده شود.
آنچه بايد بدانيم:
براي مبارزه با شپش بهتر است ابتدا حقايقي را در مورد آن بدانيم:
- شپش سر حشرهاي بدون بال است كه در سر انسان زندگي كرده، از آن تغذيه ميكند.
- شپش سر تقريباً هر چهارساعت از خون تغذيه ميكند.
- داراي شش پا است كه طوري طراحي شدهاند كه قادر به چنگ زدن به مو باشد ولي توانايي پريدن ندارد. شكستن هرپا (با شانه زدن) باعث مرگ شپش خواهد شد.
- اندازه آن حدود يك تا دو ميلي متر است، به عبارتي ديگر، ريز، اما قابل مشاهده است.
- شپش ماده بالغ طي عمر حدوداً يك ماهه خود، روزانه 4 تا 6 تخم ميگذارد. اين تخمها به مو در نزديكي پوست سر كه دما و رطوبت مناسب را داراست ميچسبند و پس از 7 روز، شپشها از تخم سر بيرون ميآورند و طي 3 بار پوستهريزي به شپش بالغ تبديل ميشوند .
درمان:
براي مقابله با شپش ميبايست از شامپو پرمترين استفاده كرد.
در درمان شپش سر دو نكته مهم را بايد همواره به خاطر داشت:
1- دوبار درمان به فاصله 8 تا 10 روز لازمست، چرا كه اگرچه با درمان نخست، شپشهاي سر و اكثر تخمها آن از بين ميروند، اما از آنجايي كه امكان سر برون آوردن آنها تا 8 روز بعد از تخمها وجود دارد، لذا بهتر است به فاصله 8 تا 10 روز، درمان مجدد انجام شود تا پيش از آنكه شپشهاي جديد بالغ شده و توانايي حركت پيدا كنند از بين بروند.
2- تمام موارد تماس احتمالي بايد درمان شوند، در غير اينصورت هميشه احتمال ابتلاي مجدد وجود خواهد داشت. شامپو پرمترين، عارضهاي ندارد. اما مهم اين است كه درست مطابق آنچه توصيه شده است استفاده شده است و بيش از حد مصرف نشوند، علاوه بر اين ميبايست شامپو پرمترين بخوبي به تمام موها ماليده شود چرا كه شپش سر كشته نمي شود مگر آنكه در تماس مستقيم با دارو قرار گيرد. ضمناً مثل استفاده از هر فرآورده دارويي ديگري لازمست كه در مورد مصرف در زنان باردار، مادران شيرده و نوزادان با پزشك مشورت انجام شود.
3- براي جدا كردن رشكها، استفاده كردن از شانههاي دندانه ريز لازم است.
4- شپش سر بر خلاف شپش تنه، ناقل هيچ بيماري ديگري نيست و از اين بابت نگراني وجود ندارد.
5- به خاطر داشته باشيد اگر پس از دوبار درمان مجدداً به شپش سر مبتلا شديد، اين بدان معني است كه فرد مبتلا درمان نشدهاي در نزديكي شما وجود دارد. به هرحال با ابتلاي مجدد دو دوره درمان مجدد هم لازمست.
طريقه مصرف شامپو پرمترين:
ابتدا بايد موها را با يك شامپوي ديگر به خوبي بشوييد و سپس موها را به خوبي آب كشيده و خشك نماييد. آنگاه مقدار كافي از شامپو پرمترين را بكار ببريد تاتمام موها و پوست سر به خوبي به شامپو آغشته شود و اجازه دهيد ده دقيقه در همان حالت باقي بماند سپس موها را شسته و بخوبي آب بكشيد.
راههاي پيشگيري:
1- آموزش به مردم در مورد شستشوي البسه و ملحفه در آب جوش بمدت30 دقيقه و يا استفاده از ماشين لباسشويي، خشك كن، اتوكردن درزهاي لباس براي از بين بردن شپش و رشك.
2- رعايت بهداشت فردي (بخصوص استحمام مرتب).
3- شانه كردن روزانه موي سر.
4- تميز كردن همه روزه برس و شانه.
5- شستشوي منظم لباسها، روسري و كلاه و ...
6- عدم استفاده از شانه، برس، كلاه و شال گردن ديگران.
7- پرهيز از تماس با اشياء و لباسهاي فرد آلوده.
8- كنترل روزانه موي سر و بازديد بدن (در صورت لزوم) دانشآموزان در مدرسه و ورزشگاهها.
9- گزارش موارد آلوده شده به نزديكترين واحد بهداشتي درماني (خانه بهداشت، پايگاه بهداشتي، مراكز بهداشتي درماني شهري و روستايي).
چاپ 
ارسال به دوست
Salam
Ba Sepase farawan az matalebe mofidetoon.
